ปุ๋ยแต่ละสูตรต่างกันอย่างไร? รู้จักตัวเลข N-P-K และเลือกใช้ให้เหมาะกับชนิดพืช

หลายคนคงรู้จักปุ๋ยสูตร 15-15-15, 46-0-0 และ 13-13-21 ซึ่งปุ๋ยพวกนี้ก็ใช้แทนกันไม่ได้ เพราะแต่ละสูตรให้ไนโตรเจน ฟอสฟอรัส และโพแทสเซียมในสัดส่วนต่างกัน พืชที่กำลังเร่งต้นและใบจึงต้องการธาตุอาหารไม่เหมือนกับพืชที่กำลังออกดอกหรือติดผล รวมถึงชนิดของพืชและสภาพดินก็มีผลต่อการเลือกปุ๋ยด้วย บทความนี้จะพาไปรู้จัก ปุ๋ยแต่ละสูตร ที่พบใช้กันบ่อย พร้อมวิธีดูตัวเลข N-P-K ให้เลือกใช้ได้เหมาะกับพืชมากขึ้น

ปุ๋ยแต่ละสูตรต่างกันตรงไหน? เริ่มจากการอ่าน N-P-K ให้เข้าใจก่อน

ตัวเลข 3 ชุดที่เห็นบนกระสอบปุ๋ยเรียกว่าสูตรหรือเกรดปุ๋ย เช่น 15-15-15 หมายถึงมีไนโตรเจนทั้งหมด (N) 15% ฟอสเฟตที่เป็นประโยชน์ (P₂O₅) 15% และโพแทชที่ละลายน้ำ (K₂O) 15% โดยน้ำหนัก การเข้าใจว่า ตัวเลขบนกระสอบปุ๋ย N-P-K หมายถึงอะไร จึงช่วยให้เลือกสูตรได้ตรงกับสิ่งที่พืชต้องการมากขึ้น ไม่ใช่ดูเพียงว่าสูตรไหนมีตัวเลขสูงกว่า

หน้าที่หลักของธาตุทั้ง 3 ตัวต่างกันพอสมควร

• N หรือไนโตรเจน ช่วยการเจริญของลำต้น ใบ การแตกยอด และการสร้างคลอโรฟิลล์
• P หรือฟอสฟอรัส เกี่ยวข้องกับการพัฒนาราก การถ่ายเทพลังงาน และกระบวนการสืบพันธุ์ของพืช
• K หรือโพแทสเซียม มีบทบาทต่อการควบคุมน้ำ ความแข็งแรงของพืช การเคลื่อนย้ายน้ำตาล และคุณภาพของผลผลิต

ตัวอย่างง่าย ๆ ปุ๋ย 15-15-15 จำนวน 50 กิโลกรัม จะมี N ประมาณ 7.5 กิโลกรัม P₂O₅ ประมาณ 7.5 กิโลกรัม และ K₂O ประมาณ 7.5 กิโลกรัม ดังนั้นเลขบนสูตรที่สูงกว่าไม่ได้แปลว่าดีกว่าเสมอ แต่หมายถึงมีธาตุอาหารนั้นในสัดส่วนสูงกว่า

ปุ๋ยแต่ละสูตรและสูตรปุ๋ยที่นิยมใช้กัน มีสูตรไหนบ้าง?

ปุ๋ยในตลาดมีหลายสูตรมาก แต่มีอยู่หลายสูตรที่พบเห็นบ่อยในงานเกษตร ซึ่งแต่ละสูตรถูกนำไปใช้ต่างกันตามพืช สภาพดิน และช่วงการเจริญเติบโต

สูตรปุ๋ย	จุดเด่นของสูตร	มักใช้ในลักษณะไหน
15-15-15	N-P-K เท่ากัน	บำรุงโดยรวม เหมาะกับช่วงที่ต้องการธาตุอาหารค่อนข้างสมดุล
16-16-16	ธาตุหลักสมดุลและเข้มข้นขึ้นเล็กน้อย	ใช้เป็นปุ๋ยบำรุงทั่วไปกับพืชหลายชนิด
46-0-0	ไนโตรเจนสูง	มักใช้เสริมการเจริญของต้นและใบ หรือเป็นปุ๋ยแต่งหน้า
21-0-0	ให้ไนโตรเจนเป็นหลัก	ใช้เสริมไนโตรเจนในช่วงที่พืชต้องการสร้างต้นและใบ
16-20-0	มี N และ P ไม่มี K	พบใช้เป็นปุ๋ยรองพื้นกับพืชบางชนิด เช่น ข้าวในบางพื้นที่
13-13-21	โพแทสเซียมสูงกว่า N และ P	พบใช้กับไม้ผลและช่วงพัฒนาผล
8-24-24	ฟอสฟอรัสและโพแทสเซียมสูง	ใช้เมื่อพืชต้องการ P และ K สูงกว่าปกติ
0-0-60	โพแทสเซียมเข้มข้น	ใช้เสริมโพแทสเซียม มักใช้ร่วมกับปุ๋ยสูตรอื่น

ปุ๋ยสูตร 15-15-15 กับ 16-16-16 ต่างกันมากไหม?

สองสูตรนี้มีสัดส่วน N-P-K เท่ากันทั้งสามตัว ต่างกันที่ความเข้มข้นของธาตุอาหาร สูตร 16-16-16 มีธาตุอาหารหลักมากกว่า 15-15-15 เล็กน้อย

หากเปรียบเทียบปุ๋ย 50 กิโลกรัม

• 15-15-15 มี N, P₂O₅ และ K₂O อย่างละประมาณ 7.5 กิโลกรัม
• 16-16-16 มี N, P₂O₅ และ K₂O อย่างละประมาณ 8 กิโลกรัม

ความแตกต่างนี้ไไม่ได้หมายความว่า 16-16-16 จะเหมาะกว่าในการนำไปใช้ได้หมดทุกอย่าง เพราะถ้าดินมีธาตุอาหารเดิมเพียงพอ หรือพืชต้องการธาตุบางตัวน้อย การใช้สูตรที่เข้มข้นกว่าก็อาจไม่ได้ช่วยเพิ่มผลผลิตตามที่คาด

เลือกปุ๋ยแต่ละสูตร ให้เหมาะกับชนิดพืช ต้องดูอะไรบ้าง?

ชื่อพืชมีส่วนช่วยในการเลือกสูตรปุ๋ยได้ในระดับหนึ่ง แต่ก็ควรดูช่วงอายุและสภาพดินร่วมด้วย เพราะพืชแต่ละชนิดไม่ได้ต้องการ N-P-K ในสัดส่วนเดิมตลอดเวลา

• ข้าว ในบางระบบปลูกอาจใช้สูตรอย่าง 16-20-0 หรือสูตรที่มีฟอสฟอรัสสำหรับรองพื้น แล้วใช้ 46-0-0 หรือ 21-0-0 เป็นปุ๋ยแต่งหน้าในช่วงต่อมา จึงไม่ควรเห็นว่าข้าวเขียวหลังใส่ยูเรียแล้วสรุปว่า 46-0-0 เหมาะกับทุกช่วง
• ไม้ผล ช่วงที่ต้นกำลังสร้างกิ่งและใบอาจพบการใช้สูตรสมดุล เช่น 15-15-15 ส่วนเมื่อเข้าสู่ช่วงติดผลหรือพัฒนาผล สูตรที่มีโพแทสเซียมสูงขึ้นอย่าง 13-13-21 ก็พบใช้ได้บ่อยกว่า แต่ต้องดูคำแนะนำของไม้ผลแต่ละชนิดประกอบ
• พืชผักและพืชกินใบ ไนโตรเจนมีบทบาทสำคัญต่อใบและลำต้น จึงมักต้องให้ความสำคัญกับ N แต่ไม่ได้หมายความว่าควรใช้ 46-0-0 อย่างเดียว เพราะพืชยังต้องใช้ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม และธาตุอาหารอื่นเพื่อการเจริญที่สมบูรณ์
• พืชหัว เช่น มันสำปะหลัง การเลือกปุ๋ยไม่ควรดูเพียงว่าเป็นพืชหัวแล้วใช้สูตรโพแทสเซียมสูงทันที เพราะพันธุ์ สภาพดิน และปริมาณธาตุอาหารเดิมในดินมีผลต่อการตอบสนองของพืชอย่างมาก

ถ้าปลูกในเชิงการค้าหรือใช้ปุ๋ยในปริมาณมาก การตรวจวิเคราะห์ดินก่อนวางแผนสูตรปุ๋ยช่วยลดการใส่ธาตุอาหารเกินความจำเป็น และช่วยให้เลือกสูตรได้ตรงกว่าใช้สูตรเดียวตามความเคยชิน

ปุ๋ยสูตรเดียว ใช้ตั้งแต่ปลูกจนเก็บเกี่ยวได้ไหม?

พืชไม่ได้ต้องการธาตุอาหารในสัดส่วนเดิมตลอดช่วงอายุ ช่วงที่ต้นยังเล็กอาจเน้นการสร้างรากและโครงสร้างต้น เมื่อเริ่มเจริญทางใบความต้องการไนโตรเจนอาจเพิ่มขึ้น และเมื่อเข้าสู่ช่วงติดผล ความต้องการโพแทสเซียมหรือธาตุอาหารอื่นก็เปลี่ยนตามชนิดพืช

ข้าวถือตัวอย่างที่เห็นภาพง่าย เพราะมีการแบ่งใส่ปุ๋ยรองพื้นและแต่งหน้าเป็นคนละช่วง และอาจใช้คนละสูตรกัน กรมการข้าวมีคำแนะนำการใช้ 16-20-0 หรือสูตรใกล้เคียงในช่วงแรก ก่อนใช้ 46-0-0 ในระยะแตกกอหรือกำเนิดช่อดอกตามชนิดของข้าวและสภาพการปลูก

แต่ก็ไม่ใช่ว่าพอเข้าสู่ช่วงออกดอกแล้วต้องเปลี่ยนเป็นสูตรตัวท้ายสูงทุกครั้ง สูตรและอัตราที่เหมาะควรอิงกับชนิดพืชและสภาพแปลงจริง เพราะการใส่ธาตุอาหารเกินความต้องการไม่ได้ทำให้ผลผลิตเพิ่มตามปริมาณปุ๋ยเสมอไป ราคาปุ๋ยกระสอบละเท่าไหร่ รวมทุกสูตรปุ๋ยดูราคาปุ๋ยล่าสุดวันนี้ได้แล้วที่นี่  

ก่อนซื้อปุ๋ยควรดูอะไรบนกระสอบ นอกจากสูตร N-P-K?

ตัวเลขสูตรเป็นสิ่งแรกที่หลายคนดู แต่บนกระสอบยังมีข้อมูลอื่นที่สำคัญ ทั้งชนิดปุ๋ย ปริมาณธาตุอาหารรับรอง น้ำหนักสุทธิ ผู้ผลิต วิธีใช้ และรายละเอียดบนฉลาก หากเป็นสินค้าที่ซื้อเก็บไว้ควรเช็กสภาพบรรจุภัณฑ์ด้วย ไม่ควรเลือกกระสอบที่ฉีกขาด เปียก หรือมีความชื้นเข้าไปด้านใน เพราะปุ๋ยบางชนิดดูดความชื้นและจับตัวเป็นก้อนได้ง่าย

ในมุมของผู้ผลิตปุ๋ยเอง บรรจุภัณฑ์ต้องทำหน้าที่ทั้งรองรับสินค้าและแสดงข้อมูลเหล่านี้ให้ชัดเจน สูตร N-P-K น้ำหนักสุทธิ วิธีใช้ และรายละเอียดแบรนด์จึงต้องถูกจัดวางให้อ่านง่ายบน กระสอบปุ๋ย ไม่ใช่เลือกกระสอบจากราคาเพียงอย่างเดียว

 

น้ำหนักบรรจุก็ไม่ได้บอกขนาดกระสอบได้ตายตัว เพราะปุ๋ยเม็ด ปุ๋ยผง และวัตถุดิบแต่ละชนิดมีความหนาแน่นต่างกัน การเลือก ขนาดกระสอบปุ๋ย จึงควรดูจากสินค้าจริงแล้วทดลองบรรจุก่อนผลิตจำนวนมาก โดยเฉพาะขนาดที่ใช้กันบ่อยอย่าง 25, 30 หรือ 50 กิโลกรัม

หากปุ๋ยต้องการการปกป้องจากความชื้นมากกว่ากระสอบ PP สานทั่วไป สามารถพิจารณา กระสอบเคลือบ เพื่อช่วยลดการผ่านของความชื้นและฝุ่นผ่านช่องทอ แต่ต้องพิจารณารอยเย็บ ปากกระสอบ และวิธีปิดร่วมด้วย ไม่ควรมองว่าการเคลือบทำให้กระสอบกันน้ำได้สมบูรณ์ทุกส่วน

SV Polysack รับผลิตกระสอบพลาสติกสานสำหรับบรรจุปุ๋ย สามารถเลือกขนาด เนื้อกระสอบ รูปแบบการพับ และงานพิมพ์ Flexo ได้ โดยข้อมูลบนเว็บไซต์ระบุว่าสามารถพิมพ์ได้สูงสุด 4 สีทั้งด้านหน้าและด้านหลัง และผลิตกระสอบได้หลายหน้ากว้างตามลักษณะงาน จึงเหมาะกับผู้ผลิตที่ต้องการให้ข้อมูลสูตรปุ๋ยและแบรนด์อยู่บนบรรจุภัณฑ์เดียวกันอย่างชัดเจน